بر اخذ انوار جبروت ؛ پس قدم او در اين حال ثابت بماند در مقام قرب ؛ و محبت با گوشت و خون [ او ] ممزوج گردد تا آن‌كه از خود غايب شود و از حس خويش غافل گردد ؛ پس اغيار از نظرش محو شود تا آن‌كه من به منزلهء چشم و گوش او گردم . چنانچه گفته‌اند « 1 » : « جنونى فيك لا يَخْفى * وَ نَارِى مِنْكَ لا يَخْبو فَأنْتَ السَّمْعُ وَالْأَبْصارُ * وَ الْأَرْكانُ وَالْقَلْبُ » « 2 » انْتَهى كلامُه ، رُفِعَ مَقامُه . در نقل كلام محقق طوسى است و جناب افضل المتأخرين و اكمل المتقدمين ، خواجه نصير طوسى - قدَّس اللَّه سرّه - فرمايد : « عارف چون از خود منقطع شد و به حق متصل شد ، مىبيند تمام قدرت‌ها را مستغرق در قدرت حق ، و همهء علوم را مستغرق در علم حق ، و جميع ارادات را مستغرق در ارادهء او ؛ پس تمام وجودات و كمالات وجودات را صادر از او و فائض از ناحيهء او مىبيند ؛ پس حق تعالى در اين هنگام سمع و بصر و قدرت و علم و وجود او گردد ؛ پس عارف در اين حال متخلق به اخلاق اللَّه شود » « 3 » . انتهى كلامه ، زيدَ في عُلُوِّ مَقامِهِ . و جناب محقق مجلسى را نيز در اين مقام كلامى است كه ملخّص آن آن است كه انسان اگر صرف قواى خود در راه شهوت و شيطان نمود ، از آنها چيزى باقى نماند جز حسرت و ندامت . و اگر آنها را صرف در راه طاعت خداوند كرد ، خداوند تبديل كند آنها را به قواى روحانى ؛ پس سمع و بصر او سمع و بصر روحانى گردد ، و با آن سمعْ كلمات ملائكه را بشنود . و به واسطهء موت آن سمع و بصر ضعف پيدا نكند ؛ و در قبر با آن سمع روحانى و بصر روحانى سؤال و جواب واقع شود ؛ و در قيامت به واسطهء اين سمع و بصر روحانى داراى سمع و بصر است . به خلاف آنهايى كه داراى اين سمع و

--> ( 1 ) - « ديوانهء توام و آن پنهان نيست / و آتشى كه از تو بجان دارم خاموش نگردد . پس تويى گوش و چشم‌ها / اندام و قلب من » . ( 2 ) - الأربعون حديثاً ، شيخ بهايى ، ص 415 - 416 . ( 3 ) - الإشارات و التنبيهات ، شرح محقق طوسى ، ج 3 ، ص 389 .